در اين دوره ، فقها در مقام جانشينان امامان عليهم السلام به حل و فصل امور شيعيان پرداختند . واژه « مرجعيت » از توقيع شريف امام عصر عليه السلام برگرفته شده است . امام عليه السلام در پاسخ به اين پرسش كه در حوادث دوران غيبت به چه كسى مراجعه كنيم ، چنين نگاشت : اما در حوادثى كه پيش مىآيد ، به راويان حديث ما مراجعه كنيد . همانا ايشان حجت من بر شما هستند و من حجت خداوندم . « 1 » در ابتداى عصر غيبت و پراكندگى جغرافيايى شيعه ، فقهاى محلى به امور شيعيان مىپرداختند و عهده‌دار امور علمى ، فرهنگى و اجتماعى آنان بودند ، تا اينكه حوزه بغداد در اواخر قرن چهارم به دست شيخ مفيد ( 413 - 336 ق ) - يكى از بزرگ‌ترين فقهاى شيعه - تأسيس و شكوفا شد . پس از وى سيد مرتضى علم‌الهدى ( 413 - 355 ق ) رياست شيعه را برعهده گرفت و پس از او نيز شيخ طوسى بدين منصب رسيد . شيعه قبل از بغداد داراى مدارس و حوزه‌هايى در رى ، قم و كوفه بود ، ولى گسترش و تمركز مرجعيت از زمان شيخ مفيد آغاز شد . شيخ مفيد صاحب مكتب فقهى و كلامى بود و به موازات توسعه فقه و اصول فقه در اهل‌سنت ، فقه شيعه را نيز گسترش داد . پس از او شيخ صدوق با بنياد سبك ساده‌اى در تصنيف و تأليف ، به فقه ، كلام و حديث رونقى خاص بخشيد . حوزه بغداد تا زمان شيخ طوسى به شكوفايى و توسعه خود ادامه داد ، تا اينكه با هجوم مخالفان در زمان حاكميت طغرل‌بيك و به آتش كشيدن حوزه شيعى بغداد ، شيخ طوسى به نجف مهاجرت كرد و حوزه نجف را تأسيس نمود . بدين‌رو ، اين حوزه جايگزين حوزه بغداد و مهد مرجعيت شيعه شد « 2 » و در دوره‌اى هزار ساله صدها فقيه و مجتهد و مفسر و محدث را در خود پرورش داد . در عصر آغازين مرجعيت شيعه كه بيش از دو قرن ادامه يافت ، شيعيان در نقاط مختلف جهان اسلام قدرت سياسى را به دست گرفتند . اين امر زمينه‌ساز گسترش انديشه و پيروان شيعه شد كه مهم‌ترين آنها بدين‌شرح است . 1 . دولت فاطميان اين دولت كه از شيعيان اسماعيليه بودند ، در سال 296 هجرى در شمال آفريقا تأسيس شد و تا سال 567 هجرى ادامه يافت . مؤسس اين دولت ، عبيدالله شيعى از نوادگان امام صادق عليه السلام بود .

--> ( 1 ) . محمد بن حسن طوسى ، الغيبة ، ص 291 . ( 2 ) . جعفر سبحانى ، موسوعة طبقات الفقهاء ، ج 2 ، ص 278 .